Một trong những biểu hiện khiến nhiều phụ huynh lo lắng khi quan sát trẻ là việc trẻ liên tục lặp lại một hành động: thả đồ vật xuống nhiều lần, xoay bánh xe, bật – tắt công tắc, hoặc làm đi làm lại một chuỗi hành vi quen thuộc.
Nhiều người thường đặt câu hỏi:
“Vì sao con cứ lặp lại như vậy?”
“Có phải con đang không chú ý hay không hiểu?”
“Có nên ngăn lại không?”
Trên thực tế, hành vi lặp lại ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ không phải là “vô nghĩa”, mà thường mang những chức năng nhất định trong quá trình phát triển.
1. HÀNH VI LẶP LẠI KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG TIÊU CỰC
Trong chuyên môn, những hành vi này thường được gọi là hành vi lặp lại hoặc hành vi tự kích thích. Tuy nhiên, cần hiểu rằng không phải mọi hành vi lặp lại đều cần loại bỏ.
Ở giai đoạn phát triển sớm, việc lặp lại giúp trẻ:
-
Hiểu mối quan hệ giữa hành động và kết quả
-
Hình thành khả năng dự đoán
-
Tăng sự quen thuộc và cảm giác an toàn
Ví dụ, khi trẻ thả một quả bóng và nhìn nó lăn, việc lặp lại hành động này giúp trẻ dần hiểu rằng: “Mỗi lần mình thả, quả bóng sẽ lăn đi.” Đây chính là nền tảng của việc nhận thức nguyên nhân – kết quả.
2. VÌ SAO TRẺ TỰ KỶ CÓ XU HƯỚNG LẶP LẠI NHIỀU HƠN?
Ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ, hành vi lặp lại thường xuất hiện với tần suất cao hơn và kéo dài hơn. Điều này có thể liên quan đến một số yếu tố:
Khó khăn trong xử lý thông tin
Trẻ cần nhiều thời gian hơn để hiểu một sự việc, do đó việc lặp lại giúp củng cố trải nghiệm và tăng khả năng ghi nhớ.
Nhu cầu dự đoán và kiểm soát
Thế giới xung quanh có thể trở nên khó hiểu và khó kiểm soát đối với trẻ. Những hành vi lặp lại mang lại cảm giác quen thuộc, giúp trẻ giảm lo lắng.
Điều hòa cảm giác
Một số hành vi lặp lại liên quan đến nhu cầu cảm giác, như xoay, lắc, chạm… giúp trẻ tự điều chỉnh trạng thái cơ thể.
Hạn chế về giao tiếp
Khi chưa có đủ khả năng giao tiếp, trẻ có thể sử dụng hành vi như một cách để tương tác với môi trường.
3. KHI NÀO CẦN CAN THIỆP?
Không phải lúc nào hành vi lặp lại cũng cần can thiệp. Điều quan trọng là đánh giá xem hành vi đó có:
-
Ảnh hưởng đến khả năng học tập
-
Làm gián đoạn tương tác xã hội
-
Gây nguy hiểm cho trẻ hoặc người khác
Nếu hành vi lặp lại chiếm phần lớn thời gian của trẻ và làm giảm cơ hội học tập, lúc đó cần có sự can thiệp phù hợp.
4. CAN THIỆP NHƯ THẾ NÀO ĐỂ KHÔNG LÀM MẤT ĐI CƠ HỘI HỌC?
Một sai lầm phổ biến là cố gắng ngăn chặn hoàn toàn hành vi lặp lại. Tuy nhiên, cách tiếp cận hiệu quả hơn là hiểu chức năng của hành vi và điều chỉnh theo hướng tích cực.
Một số nguyên tắc quan trọng:
Quan sát trước khi can thiệp
Hiểu trẻ đang “tìm kiếm điều gì” từ hành vi đó: cảm giác, sự chú ý hay sự kiểm soát.
Biến hành vi thành cơ hội học
Thay vì dừng lại, có thể mở rộng hoạt động:
-
Thả bóng → chờ → gọi tên → mô tả
-
Lặp lại → thêm yếu tố mới → tăng tương tác
Dạy hành vi thay thế
Giúp trẻ có những cách phù hợp hơn để đạt được cùng mục đích (ví dụ: yêu cầu, giao tiếp, lựa chọn).
Tăng cơ hội tương tác
Đưa người lớn vào hoạt động để chuyển từ “lặp lại một mình” sang “tương tác qua lại”.
5. VAI TRÒ CỦA CAN THIỆP ĐA NGÀNH
Để hiểu và hỗ trợ hành vi lặp lại một cách hiệu quả, cần có sự phối hợp giữa nhiều chuyên môn:
-
Tâm lý – hành vi: phân tích chức năng hành vi
-
Ngôn ngữ: hỗ trợ giao tiếp thay thế
-
Phục hồi chức năng: điều hòa cảm giác
-
Giáo dục đặc biệt: xây dựng kỹ năng học tập
Cách tiếp cận đa ngành giúp nhìn nhận hành vi không chỉ ở bề mặt, mà ở nguyên nhân sâu xa, từ đó xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp với từng trẻ.
Hành vi lặp lại ở trẻ tự kỷ không đơn thuần là “vấn đề cần loại bỏ”, mà là một phần trong cách trẻ khám phá và thích nghi với thế giới. Khi được hiểu đúng và hỗ trợ đúng cách, những hành vi này có thể trở thành cầu nối giúp trẻ phát triển nhận thức, giao tiếp và khả năng tương tác.
Tại Trung tâm Trẻ Tự kỷ Hoàng Đức, các hoạt động can thiệp được xây dựng dựa trên nguyên tắc hiểu – đồng hành – và cá nhân hóa theo từng trẻ. Mô hình can thiệp đa ngành giúp mỗi trẻ được đánh giá toàn diện và hỗ trợ phù hợp với nhu cầu phát triển riêng, từ đó tạo nền tảng vững chắc cho quá trình học tập và hòa nhập lâu dài.
