Khi nhắc đến trẻ tự kỷ hoặc trẻ gặp khó khăn về phát triển, nhiều phụ huynh thường nghĩ ngay đến các vấn đề về ngôn ngữ hay giao tiếp. Tuy nhiên, trên thực tế, những khó khăn về hành vi cũng là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng lớn đến việc học tập, sinh hoạt và khả năng hòa nhập của trẻ. Đó là lý do can thiệp hành vi trở thành một phần quan trọng trong quá trình hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện.
1. Can thiệp hành vi là gì?
Can thiệp hành vi là quá trình giúp trẻ hình thành những hành vi phù hợp và giảm bớt những hành vi gây cản trở đến học tập, giao tiếp hoặc sinh hoạt hằng ngày.
Mục tiêu của can thiệp hành vi không phải là ép trẻ trở nên ngoan ngoãn hay nghe lời tuyệt đối.
Thay vào đó, can thiệp hành vi giúp trẻ:
- Hiểu cách tương tác với người khác.
- Biết diễn đạt nhu cầu phù hợp.
- Tăng khả năng tự kiểm soát cảm xúc.
- Học các kỹ năng cần thiết trong cuộc sống.
- Giảm những hành vi gây ảnh hưởng đến bản thân và môi trường xung quanh.
2. Những hành vi nào thường cần được hỗ trợ?
Mỗi trẻ có những khó khăn khác nhau. Một số hành vi thường khiến phụ huynh lo lắng bao gồm:
Khó ngồi yên
Trẻ liên tục chạy nhảy, đứng lên khi đang học hoặc ăn uống.
Dễ nổi nóng
Trẻ la hét, ăn vạ hoặc phản ứng mạnh khi không đạt được điều mình mong muốn.
Khó chờ đợi
Trẻ muốn được đáp ứng ngay lập tức và gặp khó khăn khi phải đợi đến lượt.
Hành vi tự gây hại
Một số trẻ có thể đập đầu, cắn tay hoặc thực hiện những hành vi gây tổn thương cho bản thân khi căng thẳng.
Hành vi gây ảnh hưởng đến người khác
Đánh bạn, giành đồ chơi hoặc phản ứng quá mức trong các tình huống giao tiếp.
Không phải tất cả các hành vi trên đều là dấu hiệu của rối loạn. Tuy nhiên, khi chúng xuất hiện thường xuyên và ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày, trẻ cần được đánh giá và hỗ trợ phù hợp.
3. Vì sao hành vi lại xuất hiện?
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng trẻ có hành vi không phù hợp vì “hư”, “bướng” hoặc “không biết nghe lời”.
Thực tế, phần lớn hành vi đều có nguyên nhân.
Ví dụ:
- Trẻ la hét vì chưa biết cách diễn đạt nhu cầu bằng lời nói.
- Trẻ đánh bạn vì chưa biết cách giao tiếp phù hợp.
- Trẻ ăn vạ vì chưa biết cách kiểm soát cảm xúc.
- Trẻ bỏ chạy vì không hiểu yêu cầu hoặc cảm thấy quá tải.
Nói cách khác, hành vi thường là một hình thức giao tiếp.
Muốn hỗ trợ trẻ hiệu quả, chúng ta cần hiểu điều gì đang xảy ra phía sau hành vi đó.
4. Can thiệp hành vi không phải là trừng phạt
Nhiều phụ huynh lo lắng rằng can thiệp hành vi đồng nghĩa với việc ép buộc trẻ hoặc liên tục nhắc nhở, kỷ luật trẻ.
Đây là một quan niệm chưa chính xác.
Can thiệp hành vi hiện đại tập trung vào:
✅ Hiểu nguyên nhân của hành vi.
✅ Dạy trẻ kỹ năng thay thế phù hợp.
✅ Tăng cường những hành vi tích cực.
✅ Tạo môi trường giúp trẻ thành công.
Ví dụ:
Thay vì chỉ ngăn trẻ la hét, chuyên viên sẽ dạy trẻ cách yêu cầu bằng lời nói hoặc hình ảnh.
Thay vì chỉ nhắc trẻ ngồi yên, chuyên viên sẽ chia nhỏ nhiệm vụ và tăng dần thời gian tập trung phù hợp với khả năng của trẻ.
5. Vai trò của gia đình trong can thiệp hành vi
Can thiệp hành vi không chỉ diễn ra trong giờ học. Gia đình là môi trường trẻ tiếp xúc nhiều nhất mỗi ngày. Vì vậy, sự phối hợp của phụ huynh đóng vai trò vô cùng quan trọng.
Phụ huynh có thể hỗ trợ trẻ bằng cách:
Thống nhất cách phản hồi
Trẻ sẽ dễ học hơn khi những người xung quanh có cách ứng xử nhất quán.
Khuyến khích hành vi tích cực
Khen ngợi và ghi nhận những cố gắng của trẻ giúp tăng động lực học tập.
Kiên nhẫn với quá trình thay đổi
Hành vi không thay đổi trong một vài ngày. Trẻ cần thời gian để học và thực hành kỹ năng mới.
Trao đổi thường xuyên với chuyên viên
Những thông tin từ gia đình giúp chuyên viên hiểu rõ hơn về trẻ và điều chỉnh mục tiêu phù hợp.
6. Can thiệp hành vi trong môi trường bán trú
Một trong những lợi thế của chương trình can thiệp sớm bán trú là trẻ có nhiều cơ hội thực hành hành vi phù hợp trong môi trường thực tế.
Trong suốt một ngày, trẻ được:
- Học tập.
- Vui chơi.
- Ăn uống.
- Sinh hoạt nhóm.
- Tương tác với bạn bè và giáo viên.
Nhờ đó, các kỹ năng hành vi được rèn luyện liên tục thay vì chỉ xuất hiện trong một vài giờ trị liệu riêng lẻ.
Đây cũng là cơ hội để trẻ học cách:
- Chờ đợi đến lượt.
- Tuân thủ quy tắc.
- Hợp tác với người khác.
- Kiểm soát cảm xúc trong nhiều tình huống khác nhau.
Can thiệp hành vi không phải là thay đổi tính cách của trẻ. Mục tiêu của can thiệp hành vi là giúp trẻ có thêm những công cụ phù hợp để giao tiếp, học tập và tham gia vào cuộc sống một cách tích cực hơn. Khi hiểu đúng về hành vi và đồng hành cùng trẻ bằng sự kiên nhẫn, gia đình sẽ có nhiều cơ hội nhìn thấy những thay đổi tích cực từng ngày. Mỗi hành vi phù hợp được hình thành hôm nay đều có thể trở thành nền tảng cho sự tự tin, khả năng hòa nhập và chất lượng cuộc sống của trẻ trong tương lai.
