Với nhiều phụ huynh, kỷ luật được xem là cách để “uốn nắn” trẻ, giúp trẻ biết đúng – sai và tuân thủ quy tắc. Tuy nhiên, khi trẻ có biểu hiện rối loạn hành vi hoặc chống đối, kỷ luật theo cách thông thường lại dễ trở thành con dao hai lưỡi: càng phạt, trẻ càng phản kháng; càng ép, hành vi càng leo thang.
Vấn đề không nằm ở việc có nên kỷ luật hay không, mà nằm ở kỷ luật như thế nào để không làm tổn thương trẻ.
1. Khi kỷ luật sai cách làm hành vi trầm trọng hơn
Nhiều trẻ rối loạn hành vi thường xuyên bị gắn nhãn là “cứng đầu”, “bướng”, “không biết sợ”. Từ đó, người lớn dễ sử dụng các hình thức kỷ luật mang tính áp chế như la mắng, đe dọa, phạt nặng, hoặc so sánh với bạn bè khác.
Tuy nhiên, với những trẻ này, các hình thức kỷ luật trên thường:
-
Không giúp trẻ hiểu vì sao hành vi đó không phù hợp
-
Làm gia tăng cảm xúc tức giận, xấu hổ hoặc bị từ chối
-
Khiến trẻ hình thành cơ chế chống đối để tự bảo vệ bản thân
Thay vì học cách kiểm soát hành vi, trẻ học được rằng người lớn là nguồn áp lực, và hành vi chống đối trở thành “vũ khí” quen thuộc.
2. Hiểu đúng bản chất hành vi trước khi kỷ luật
Một nguyên tắc quan trọng trong can thiệp hành vi là: hành vi luôn có chức năng.
Trẻ có thể chống đối để:
-
Tránh né một yêu cầu quá khó
-
Tìm kiếm sự chú ý
-
Thể hiện cảm xúc mà trẻ chưa biết diễn đạt bằng lời
-
Phản ứng lại cảm giác mất kiểm soát
Nếu chỉ tập trung dập tắt hành vi mà không hiểu lý do phía sau, kỷ luật sẽ không tạo ra thay đổi bền vững.
3. Kỷ luật tích cực không có nghĩa là nuông chiều
Nhiều phụ huynh lo lắng rằng nếu “nhẹ tay” với trẻ rối loạn hành vi thì trẻ sẽ càng làm tới. Thực tế, kỷ luật tích cực không phải là bỏ qua hành vi sai, mà là:
-
Đặt ra giới hạn rõ ràng
-
Giữ thái độ bình tĩnh, nhất quán
-
Hướng dẫn trẻ hành vi thay thế phù hợp hơn
Ví dụ, thay vì quát mắng khi trẻ đánh bạn, người lớn có thể:
-
Dừng hành vi ngay để đảm bảo an toàn
-
Gọi tên cảm xúc của trẻ (“Con đang rất tức giận”)
-
Dạy trẻ cách khác để thể hiện (“Con có thể nói hoặc nhờ cô giúp”)
Qua đó, trẻ học được cách hành xử, không chỉ là bị phạt.
4. Vai trò của sự nhất quán và dự đoán được
Trẻ có rối loạn hành vi thường rất nhạy cảm với sự thay đổi và mâu thuẫn trong cách phản ứng của người lớn. Khi hôm nay bị phạt, hôm sau lại được bỏ qua, trẻ sẽ:
-
Không hiểu ranh giới hành vi
-
Gia tăng hành vi thử giới hạn
-
Trở nên mất an toàn về mặt tâm lý
Vì vậy, kỷ luật hiệu quả cần:
-
Quy tắc rõ ràng, đơn giản
-
Hệ quả phù hợp với hành vi
-
Được áp dụng nhất quán giữa các thành viên trong gia đình
5. Xây dựng mối quan hệ trước khi chỉnh sửa hành vi
Một yếu tố thường bị bỏ quên là: trẻ chỉ hợp tác khi cảm thấy được kết nối. Nếu mối quan hệ giữa trẻ và người lớn chủ yếu xoay quanh nhắc nhở, phê bình và phạt, trẻ sẽ khó tiếp nhận bất kỳ hình thức giáo dục nào.
Dành thời gian chơi cùng trẻ, ghi nhận những nỗ lực nhỏ, và tạo ra những khoảnh khắc tích cực giúp trẻ:
-
Cảm thấy được nhìn nhận
-
Giảm mức độ phòng vệ
-
Sẵn sàng hợp tác hơn khi được hướng dẫn
6. Khi gia đình cần đến hỗ trợ chuyên môn
Không phải cha mẹ nào cũng có đủ nguồn lực và kỹ năng để xử lý hành vi phức tạp trong thời gian dài. Việc tìm đến can thiệp chuyên môn không phải là thất bại, mà là một bước đi chủ động và trách nhiệm.
Tại Trung tâm Trẻ Tự Kỷ Hoàng Đức, các chương trình can thiệp hành vi được xây dựng dựa trên:
-
Đánh giá cá nhân hóa từng trẻ
-
Hiểu rõ chức năng hành vi
-
Hướng dẫn gia đình áp dụng kỷ luật tích cực, phù hợp với đặc điểm của trẻ
Kỷ luật đúng không làm trẻ sợ hãi, mà giúp trẻ học cách kiểm soát bản thân và xây dựng mối quan hệ lành mạnh với окружа xung quanh. Nếu bạn đang loay hoay trước những hành vi khó khăn của con, việc được đồng hành và định hướng đúng ngay từ đầu sẽ giúp cả gia đình nhẹ gánh hơn rất nhiều.
