Trong lĩnh vực can thiệp cho trẻ tự kỷ, trị liệu hành vi là một thuật ngữ được nhắc đến rất nhiều, nhưng cũng là khái niệm dễ gây hiểu lầm. Không ít phụ huynh cho rằng trị liệu hành vi đồng nghĩa với việc “bắt trẻ nghe lời”, “sửa thói hư” hoặc áp đặt trẻ theo khuôn mẫu cứng nhắc. Cách hiểu này khiến nhiều gia đình e ngại hoặc tiếp cận can thiệp với tâm thế lo lắng, thiếu tin tưởng.
Thực tế, trị liệu hành vi không nhằm kiểm soát trẻ, mà hướng đến mục tiêu cốt lõi hơn: giúp trẻ hình thành những hành vi phù hợp để có thể học tập, giao tiếp và thích nghi với môi trường sống.
1. Trị liệu hành vi nhìn hành vi của trẻ như thế nào?
Trong trị liệu hành vi, mỗi hành vi của trẻ đều được nhìn nhận như một cách trẻ phản ứng với môi trường. Hành vi không xuất hiện một cách ngẫu nhiên, cũng không phải do trẻ “cứng đầu” hay “không ngoan”. Đằng sau mỗi hành vi đều có nguyên nhân và chức năng cụ thể.
Ví dụ, một trẻ la hét có thể đang:
-
Muốn được chú ý
-
Tránh né một nhiệm vụ quá khó
-
Không biết cách diễn đạt nhu cầu bằng lời nói
Nếu người lớn chỉ tập trung vào việc “chấm dứt hành vi la hét” mà không hiểu lý do phía sau, hành vi đó có thể tạm thời biến mất nhưng sẽ sớm xuất hiện trở lại dưới một hình thức khác.
Trị liệu hành vi vì vậy tập trung phân tích mối quan hệ giữa hoàn cảnh xảy ra hành vi – hành vi của trẻ – phản ứng của môi trường. Từ đó, chuyên viên xác định hành vi nào cần được củng cố, hành vi nào cần được thay thế bằng một hành vi phù hợp hơn.
2. Mục tiêu thật sự của trị liệu hành vi
Một hiểu lầm phổ biến là trị liệu hành vi chỉ nhằm “giảm hành vi không phù hợp”. Trên thực tế, giảm hành vi chỉ là một phần nhỏ của quá trình can thiệp.
Mục tiêu quan trọng hơn của trị liệu hành vi bao gồm:
-
Giúp trẻ học cách giao tiếp nhu cầu thay vì dùng hành vi tiêu cực
-
Tăng khả năng làm theo hướng dẫn và tham gia hoạt động
-
Hình thành hành vi chức năng, giúp trẻ học tập và sinh hoạt hiệu quả hơn
-
Chuẩn bị nền tảng cho phát triển ngôn ngữ, kỹ năng xã hội và kỹ năng học tập
Khi trẻ có hành vi phù hợp, trẻ sẽ có nhiều cơ hội hơn để học, để kết nối và để được đón nhận trong các môi trường khác nhau.
3. Trị liệu hành vi được triển khai như thế nào?
Trong can thiệp cho trẻ tự kỷ, trị liệu hành vi không diễn ra một cách máy móc. Mỗi chương trình can thiệp đều được cá nhân hóa dựa trên mức độ phát triển, điểm mạnh và khó khăn riêng của từng trẻ.
Quá trình can thiệp thường bao gồm:
-
Quan sát và đánh giá hành vi của trẻ trong nhiều bối cảnh
-
Chia nhỏ hành vi cần dạy thành các bước phù hợp với khả năng của trẻ
-
Hướng dẫn rõ ràng, nhất quán và có cấu trúc
-
Củng cố hành vi phù hợp bằng phản hồi tích cực
-
Giảm dần sự hỗ trợ khi trẻ đã sẵn sàng
Quan trọng hơn, trị liệu hành vi không chỉ diễn ra trong phòng can thiệp. Trẻ cần được thực hành các hành vi đã học trong sinh hoạt hằng ngày, tại nhà và trong môi trường xã hội để có thể duy trì và khái quát hóa kỹ năng.
4. Vai trò của phụ huynh trong trị liệu hành vi
Trị liệu hành vi sẽ không thể đạt hiệu quả tối ưu nếu chỉ diễn ra trong vài giờ can thiệp mỗi tuần. Sự đồng hành của phụ huynh đóng vai trò then chốt trong việc duy trì và mở rộng các hành vi phù hợp của trẻ.
Khi phụ huynh hiểu cách nhìn nhận hành vi của con, việc tương tác mỗi ngày sẽ trở nên bình tĩnh và nhất quán hơn. Phụ huynh không còn phản ứng theo cảm xúc nhất thời, mà biết cách hỗ trợ trẻ đúng thời điểm, đúng mức độ.
Sự nhất quán giữa trung tâm và gia đình giúp trẻ không phải “học lại từ đầu” mỗi khi thay đổi môi trường, từ đó tăng tốc độ tiến bộ và giảm áp lực cho cả trẻ lẫn người lớn.
5. Hiểu đúng để can thiệp đúng
Trị liệu hành vi không phải là ép trẻ trở thành một ai đó khác, mà là giúp trẻ phát triển tối đa khả năng của chính mình. Khi được triển khai đúng cách, trị liệu hành vi giúp trẻ:
-
Hiểu môi trường xung quanh rõ ràng hơn
-
Biết cách thể hiện nhu cầu một cách phù hợp
-
Tăng khả năng học hỏi và hòa nhập
Hiểu đúng về trị liệu hành vi chính là bước đầu tiên để xây dựng một hành trình can thiệp hiệu quả, nhân văn và bền vững cho trẻ tự kỷ.
Tại Trung tâm Trẻ tự kỷ Hoàng Đức, trị liệu hành vi không được tiếp cận như một kỹ thuật áp đặt, mà là một quá trình đồng hành nhằm giúp trẻ hiểu môi trường xung quanh và học cách phản ứng phù hợp. Mỗi chương trình can thiệp đều được xây dựng dựa trên đặc điểm riêng của từng trẻ, có sự phối hợp giữa chuyên viên và gia đình, để hành vi phù hợp không chỉ xuất hiện trong giờ can thiệp mà còn được duy trì trong đời sống hằng ngày. Hoàng Đức hướng đến can thiệp hành vi theo định hướng nhân văn, tôn trọng nhịp phát triển và khả năng riêng của mỗi trẻ.
