Trong quá trình can thiệp cho trẻ tự kỷ, nhiều phụ huynh thường đặt ưu tiên hàng đầu cho ngôn ngữ và học tập học thuật. Mong muốn trẻ biết nói, biết đọc, biết viết là hoàn toàn chính đáng. Tuy nhiên, nếu thiếu đi kỹ năng tự phục vụ, những mục tiêu này sẽ rất khó duy trì và phát triển bền vững.
Kỹ năng tự phục vụ là nhóm kỹ năng giúp trẻ tự chăm sóc bản thân trong sinh hoạt hằng ngày, bao gồm: ăn uống, mặc quần áo, vệ sinh cá nhân, dọn dẹp đồ dùng, chuẩn bị cho các hoạt động thường nhật. Đây không chỉ là kỹ năng “phụ”, mà là nền tảng cho sự tự lập và khả năng thích nghi của trẻ trong mọi môi trường sống.
1. Vì sao trẻ tự kỷ gặp khó khăn với kỹ năng tự phục vụ?
Khác với trẻ phát triển điển hình, nhiều trẻ tự kỷ không tự nhiên quan sát, bắt chước và học các kỹ năng sinh hoạt từ môi trường xung quanh. Trẻ có thể gặp khó khăn ở nhiều khía cạnh:
-
Hạn chế về vận động tinh, khiến các thao tác như cài nút, cầm thìa, kéo khóa trở nên khó khăn
-
Khó khăn trong làm theo trình tự, không biết bắt đầu từ đâu và kết thúc khi nào
-
Giảm khả năng chú ý và duy trì nhiệm vụ
-
Thiếu động lực hoặc không hiểu mục đích của hoạt động
Những khó khăn này khiến trẻ dễ phụ thuộc vào người lớn, từ đó làm giảm cơ hội thực hành và củng cố kỹ năng.
2. Kỹ năng tự phục vụ tác động như thế nào đến sự phát triển tổng thể?
Khi trẻ có khả năng tự phục vụ, lợi ích không chỉ dừng lại ở việc “giảm gánh nặng cho người lớn”. Quan trọng hơn, trẻ bắt đầu hình thành:
-
Cảm giác làm chủ bản thân: trẻ nhận ra mình có thể tự hoàn thành một việc
-
Sự tự tin khi tham gia các hoạt động mới
-
Khả năng kiểm soát hành vi tốt hơn nhờ có cấu trúc rõ ràng
-
Động lực học tập, vì trẻ không còn bị cản trở bởi những khó khăn sinh hoạt cơ bản
Trẻ biết tự phục vụ thường sẵn sàng hơn trong việc ngồi học, tham gia hoạt động nhóm và thích nghi với môi trường lớp học.
3. Dạy kỹ năng tự phục vụ trong can thiệp sớm như thế nào?
Trong can thiệp sớm, kỹ năng tự phục vụ không được dạy theo cách “yêu cầu trẻ làm ngay”, mà cần được triển khai có hệ thống:
-
Chia nhỏ hành vi: mỗi kỹ năng được tách thành các bước cụ thể, dễ tiếp cận
-
Hướng dẫn rõ ràng và nhất quán: trẻ biết chính xác mình cần làm gì
-
Hỗ trợ vừa đủ: giúp trẻ thành công nhưng không làm thay
-
Giảm dần hỗ trợ khi trẻ đã quen với nhiệm vụ
-
Lặp lại trong nhiều bối cảnh để trẻ có thể sử dụng kỹ năng linh hoạt
Quan trọng hơn, kỹ năng tự phục vụ cần được dạy song song với việc hình thành thói quen và trình tự sinh hoạt, giúp trẻ hiểu rằng mỗi ngày đều có cấu trúc rõ ràng.
4. Vai trò của phụ huynh trong việc hình thành kỹ năng tự phục vụ
Kỹ năng tự phục vụ chỉ thực sự hiệu quả khi được duy trì tại gia đình. Nếu trẻ chỉ thực hiện được trong giờ can thiệp mà không được khuyến khích ở nhà, kỹ năng sẽ nhanh chóng mai một.
Phụ huynh đóng vai trò:
-
Tạo cơ hội cho trẻ thực hành hằng ngày
-
Kiên nhẫn chờ đợi, tránh làm thay khi trẻ còn khả năng thực hiện
-
Giữ thái độ nhất quán với định hướng can thiệp của trung tâm
Sự đồng hành đúng cách giúp trẻ hiểu rằng kỹ năng tự phục vụ là một phần tự nhiên của cuộc sống, không phải là “bài tập”.
5. Kỹ năng nhỏ – tác động dài hạn
Dạy trẻ tự kỷ kỹ năng tự phục vụ không phải là làm chậm quá trình học tập, mà ngược lại, đó là cách tạo nền móng vững chắc để trẻ học tốt hơn trong tương lai. Khi trẻ tự lập trong sinh hoạt, trẻ sẽ có nhiều năng lượng hơn để học, để giao tiếp và để hòa nhập.
Tại Hoàng Đức, kỹ năng tự phục vụ luôn được xem là một phần không thể tách rời trong chương trình can thiệp sớm. Trung tâm chú trọng xây dựng cho trẻ khả năng tự lập từ những hoạt động sinh hoạt hằng ngày, thông qua việc chia nhỏ kỹ năng, hướng dẫn rõ ràng và hỗ trợ đúng mức. Việc phát triển kỹ năng tự phục vụ không chỉ giúp trẻ giảm phụ thuộc vào người lớn, mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự tự tin, chủ động và khả năng hòa nhập lâu dài trong môi trường học tập và xã hội.
